Melatonine


In 1999 heb ik 6 weken lang op voorschrift van neuroloog dr. M. Smits melatonine gebruikt. Daardoor werd ik pas echt ziek (vooral extreme spierslapte) en tegen mijn slaapstoornis hielp het niks. Doktoren hebben er geen verklaring voor kunnen vinden dus ben ik zelf maar op zoek gegaan. Ik heb vele lotgenoten, artsen en onderzoekers erover gesproken. Ik bleek zeker niet de enige met een negatieve ervaring van melatonine. In de literatuur is hierover echter bar weinig terug te vinden en ook onder onderzoekers en behandelaars staat melatonine bekent als een veilig middel. Mijn bevindingen hebben o.a. geleid tot een lezing, een aantal interviews, een rapport aan de wetenschapswinkel en een artikel in MEdium. Zie hieronder. Uiteindelijk heeft het er ook mede toe geleid dat ik zelf therapeut ben geworden omdat ik het geklungel van veel andere behandelaars niet kon aanzien. Ook vond ik de verhalen van andere mensen over hun zoektocht naar genezing zeer boeiend en merkte ik dat ik graag informatie uitwissel en mensen verder wil helpen op hun pad.

Opmerking: voor mij was melatonine geen goed middel maar dat wil niet zeggen dat het voor iedereen slecht is om te gebruiken. Er zijn ook veel mensen die er erg veel baat bij hebben. Belangrijk is wel een niet te hoge dosering te gebruiken, vooral als je gevoelig van aard bent. En stop direct als je klachten krijgt of wanneer je klachten toenemen. Zelf heb ik in het begin van mijn praktijk een enkele keer een lage dosering melatonine voorgeschreven. Tegenwoordig behandel ik zelf op een andere manier, door te vragen wat er achter een klacht of ziekte zit.

contra-indicaties
Volgens de literatuur mag je melatonine niet gebruiken als je veel last hebt van allergieën, een auto-immuunziekte hebt of ernstige problemen hebt met ontgiften (lever/nieren). Ook bij kinderwens en zwangerschap moet je uiterst terughoudend zijn met het gebruik van melatonine. In hoge dosis werkt melatonine als een anti-conceptie middel.
Mijn idee is dat melatonine ook niet gebruikt moet worden in het geval van een acute virusinfectie of een nog altijd sluimerende virusinfectie. Melatonine heeft in deze gevallen volgens mij een ongunstig effect op het immuunsysteem.


terug naar de homepagina van ME-zelf, praktijk voor natuurgeneeskunde



Artikelen:




'ME is interessante doe-het-zelfziekte'


Bron : Utrechts Nieuwsblad
Datum: 14 mei 2001

Door Danielle Friedeman
Bilthoven


Na een maaltijd met pestosaus sliep ze drie uur later in dan gebruikelijk. De basilicum die in pesto zit heeft namelijk een opwekkende werking. "Ik blijk heel gevoelig voor dat soort dingen."

Bioloog Paulien Floor uit Wageningen doet voor zichzelf onderzoek naar slaapstoornissen bij patienten met ME, ofwel het Chronisch Vermoeidheids Syndroom (CVS) zoals het tegenwoordig vaker wordt betiteld. Zelf is Floor ook patient en dus ervaringsdeskundige.

Zaterdagmiddag sprak ze op een bijeenkomst in Hotel Heidepark in Bilthoven, ter gelegenheid van Wereld ME-dag. De informatiebijeenkomst werd georganiseerd door de Vereniging ME-Huis, die in Leusden haar thuisbasis heeft. De vereniging stelt zich vooral ter doel speciale 'schuilplaatsen' of sanatoria op te richten voor ME-patienten.

Drie jaar lang hield Floor haar slaap/waakritme bij. Met behulp van de computer verwerkte ze de gegevens tot grafieken, die ze zaterdag haar gehoor toonde. Een duidelijk afwijkend patroon van dat bij gezonde mensen: laat inslapen, en laat weer op, in de winter nog sterker dan 's zomers. Om nog maar te zwijgen van de problemen met doorslapen.

Oorzaak

Oorzaak ligt in de vertraagde aanmaak van melatonine, zo legde Floor uit. Melatonine is een hormoon en neurotransmitter, die het lichaam aanmaakt als het donker wordt. "De stof vormt de wijzers van de biologische klok. Bij mij doet die biologische klok er zeg maar 25 uur over", aldus Floor.

Slaapmiddelen werken vaak averechts. Wat wel kan helpen is lichttherapie, eventueel in combinatie met het slikken van kunstmatige melatonine. Gebruik daarvan is echter omstreden, omdat het middel verslavend kan werken. In Nederland is melatonine geen geregistreerd geneesmiddel. Artsen schrijven het soms toch voor als experiment. "Maar in de Verenigde Staten schijnt het gebruik al hoger te zijn dan dat van vitamine C ", aldus Floor.

Zoals bij veel lotgenoten duurde het ook bij Floor jaren voordat de diagnose ME werd gesteld. De ziekte kan alleen worden vastgesteld door uitsluiting van andere aandoeningen. Dat maakt dat zowel artsen als omgeving de ziekte vaak niet onderkennen en afdoen als iets dat "tussen de oren zit". Bijkomend probleem is dat de ene ME-patient de andere niet is. De symptomen verschillen van persoon tot persoon. Behalve slaapstoornissen kunnen ook voedselallergieen optreden. Ook de mate van ernst varieert: sommigen kunnen (deels) blijven werken, anderen zijn aan rolstoel of bed gekluisterd. Een medicijn is er niet. Wel zijn er verschillende therapieen die verlichting kunnen brengen, zoals voedingstherapie op basis van de traditionele Chinese geneeskunde en cognitieve gedragstherapie. Volledige genezing kan niet worden gegarandeerd.

Gevolg is dat patienten zich vaak genoodzaakt zien te 'shoppen' langs reguliere en alternatieve genezers. Hun deskundigheid op het gebied van hun ziekte is niet zelden groter dan die van hulpverleners. "Het is een fulltime job om alles uit te zoeken, inclusief de financiele kant", aldus Floor, "Mijn motto luidt dan ook: ME is een interessante doe-het-zelf ziekte."

De Vereniging ME-Huis is te bereiken via Lia Metz, 033-4947102.


Terug naar boven

Persbericht: 'Melatonine. Ervaringen van gebruikers'


In februari 2003 is het rapport 'Melatonine. Ervaringen van gebruikers' bij de Wetenschapswinkel Geneesmiddelen van de Rijksuniversiteit Groningen uitgekomen. Dit rapport is geschreven in opdracht van ir. P Floor, ME- en DSPS patiënte en vertegenwoordigster van een groep ME patiënten die negatieve ervaringen heeft met melatonine. In het rapport worden de ervaringen van verschillende gebruikers (met en zonder ME) beschreven en geanalyseerd. Het rapport is schriftelijk of per email te bestellen bij onderstaand adres onder vermelding van naam en adres en kost 7,50 euro inclusief verzendkosten.

Wetenschapswinkel Geneesmiddelen
Universitair Centrum voor Farmacie
A. Deusinglaan 1
9713 AV Groningen
fax: 050 363 27 72
e-mail: wewi@farm.rug.nl


Terug naar boven

Rapport wetenschapswinkel: 'Melatonine. Ervaringen van gebruikers'


Datum: November 2002

Door Nico-Jan van den Heuvel en Janet Hoven

Samenvatting

Melatonine is een lichaameigen stof en speelt bij de mens een belangrijke rol bij de regulering van verschillende biologische ritmen, zoals het slaap-waakritme. Een verstoorde melatonine balans zou de oorzaak kunnen zijn van verschillende slaapstoornissen of vermoeidheidsklachten. Melatonine preparaten worden daarom regelmatig voorgeschreven aan patiënten met een verstoord slaap-waakritme. Een drietal syndromen waarbij vaak slaapstoornissen en/of een verstoord slaap-waakritme optreden is het chronische vermoeidheidssyndroom (CVS), ook wel ME genoemd, het delayed sleep phase syndrome (DSPS) en fibromyalgie (FM). Vele studies hebben over de positieve effecten van melatonine toediening gerapporteerd. Melatonine is echter een niet geregistreerd geneesmiddel en is als zodanig niet gecontroleerd op effectiviteit en veiligheid. Negatieve effecten en bijwerkingen worden in de literatuur nauwelijks beschreven. In dit onderzoek is daarom geprobeerd om door middel van een literatuurstudie en een enquête onder melatoninegebruikers de ervaringen met melatonine in kaart te brengen en mogelijk te verklaren. In de literatuur is gezocht naar wetenschappelijke artikelen over melatonine en het gebruik ervan bij verschillende aandoeningen. Het inventariseren van de verschillende ervaringen met melatonine is gedaan door middel van een vragenlijst. In totaal hebben 45 personen hieraan meegewerkt, 12 mannen en 33 vrouwen, met name CVS, DSPS en/of FM patiënten.

Uitkomsten enquête
Uit de resultaten van de enquête blijkt dat melatonine vooral gebruikt wordt bij slaapproblemen en dat de positieve effecten met name betrekking hebben op het eerder in kunnen slapen. Bijwerkingen kwamen voor bij 31 van de 45 (68,9%) ondervraagden. Daarvan gaven 9 van de 31(29%) aan dat door gebruik van melatonine de algehele gezondheid duidelijk verslechterd was. Van de ondervraagden met DSPS of DSPS gecombineerd met CVS en/of FM had 68,8% baat bij de behandeling met melatonine. Ondervraagden met alleen DSPS reageerden allemaal (100%) positief op melatonine. Van de 45 ondervraagden zijn 20 (44%) gestopt met het gebruik van melatonine. Opvallend was dat personen die aangaven allergisch te zijn iets slechter leken te reageren op melatonine dan personen die niet allergisch zijn: van de niet-allergische personen reageert ongeveer 83% positief en 5% negatief op melatonine, bij de allergische personen reageert ongeveer 52% positief en 30% negatief op melatonine.

Uitkomsten literatuurstudie
Aan de hand van de literatuur is geprobeerd om voor de meeste bijwerkingen een verklaring te geven. Specifiek onderzoek echter naar de bijwerkingen van melatonine wordt in de literatuur niet beschreven. Ook over de lange termijn effecten van een chronische toediening is niets bekend. Uit de literatuurstudie bleek verder dat er weinig onderzoek is gedaan naar de effecten van melatonine bij CVS patiënten. Wel is beschreven dat melatonine met name bij DSPS patiënten het tijdstip van inslapen kan vervroegen. Bij jetlag en ploegendiensten lijkt melatonine het slaap-waakritme sneller te kunnen aanpassen aan de gewenste tijden. De effecten bij FM patiënten zijn nog onvoldoende onderzocht, maar lijken ook hier vooral betrekking te hebben op de slaap.

Conclusie
Over de effectiviteit en veiligheid bij verschillende doseringen, bij verschillende tijdstippen van inname, bij het gebruik van co-medicatie of bij de aanwezigheid van een andere ziekte of aandoening zijn geen gegevens beschikbaar. Ook de resultaten uit de enquête zijn te divers en te complex (door combinaties van ziektebeelden bijvoorbeeld) om daarover harde conclusies te kunnen trekken. Het lijkt erop dat de 'juiste' dosering en het 'juiste' tijdstip van inname per persoon sterk kan verschillen. Waarschijnlijk spelen (onder andere) grote individuele variaties in biologische beschikbaarheid (bijvoorbeeld absorptie in de darmen, afbraak door lever) en in de eliminatie door de nieren hierbij een rol. Toekomstig onderzoek zal dit verder moeten uitwijzen.


Het volledige rapport (100 pagina's) is hier te downloaden (bron: www.farm.rug.nl/wewi):

Terug naar boven

'Slaapproblemen bij ME/CVS - soms helpt melatonine'

Bron : MEdium, 2002-4 Datum: november 2002

Door Trudie Doorduin

artikel overgenomen met toestemming van de auteur.

Veel ME-patiënten slapen slecht. De aard van hun slaapproblemen varieert. Er zijn verschillende afwijkingen gevonden die daarmee verband kunnen houden, alsook met andere ME-symptomen. Soms kan er iets aan worden gedaan.

Slaapproblemen komen ook voor bij gezonde mensen, maar veel minder dan bij ME-patiënten. Niet of niet genoeg kunnen uitrusten door slaap is een van de kenmerken van ME/CVS. Sommige ME-patiënten vallen moeilijk in slaap of slapen heel licht en onrustig. Anderen slapen een paar uur min of meer goed, maar worden dan wakker en kunnen niet meer in slaap komen (*1-8). Een aantal ME-patiënten slaapt juist veel, ook overdag. Wat gebeurt er tijdens de slaap, wat kan er misgaan bij ME-patiënten en kan daaraan iets worden gedaan?

Tijdens de slaap spelen zich normaal processen af die belangrijk zijn voor de gezondheid. Het is dus logisch dat slecht slapen negatieve gevolgen heeft: je hebt bijvoorbeeld minder energie, raakt sneller geïrriteerd en kan je slecht concentreren. Op den duur kan je ook lichamelijk klachten krijgen. Er valt weinig te doen aan slaapproblemen, afgezien de algemeen bekende adviezen voor een goede nachtrust, tenzij het een slaapstoornis betreft die als een opzichzelfstaande aandoening wordt beschouwd. Ook bij sommige ME-patiënten zijn dit soort stoornissen aangetoond, maar het is de vraag of al deze mensen in het verleden terecht de diagnose ME/CVS hebben gekregen.

Oorzaak of gevolg?
De klachten die gezonde mensen krijgen als ze langdurig slecht slapen lijken op de symptomen van ME/CVS. Een aantal deskundigen meent daarom dat ME/CVS een gevolg is van slaapproblemen. De hypothalamus, een orgaantje in de hersenen dat allerlei processen in ons lichaam regelt via hormonen, zou door slaapgebrek ontregeld raken met verschillende klachten als gevolg. Er komen steeds meer aanwijzingen dat de hypothalamus bij veel ME-patiënten inderdaad niet goed werkt, maar het is niet bewezen dat dit het gevolg is van slecht slapen. De CVS-onderzoeksgroep van prof. K. De Meirleir in Brussel kon bijvoorbeeld geen duidelijk verband ontdekken tussen slaapproblemen en andere symptomen bij ME/CVS, zoals vermoeidheid, beperkt functioneren, angst en depressie (*6). Er wordt ook wel verondersteld dat ME/CVS een soort depressie is, en dat slaapproblemen daarmee verband houden. Dat blijkt echter niet uit het hiervoor genoemde Brusselse onderzoek, noch uit een recent Nederlands (*4; zie MEdium 2002-3, p. 22**). Bij een echte depressie is het slaappatroon weliswaar ernstig verstoord, maar op een andere manier dan bij ME/CVS. Ook wordt er bij depressie meer van het stresshormoon cortisol geproduceerd dan normaal, en bij ME/CVS juist minder (*5). Bovendien reageren mensen met een echte depressie in de regel goed op antidepressiva, ME-patiënten meestal niet. Steeds meer deskundigen menen dan ook dat depressiviteit bij ME/CVS geen oorzaak, maar een gevolg of een symptoom is van deze ziekte.

ONDERZOEK NAAR SLAAPPROBLEMEN
Het aantal onderzoeken naar de slaapproblematiek bij ME/CVS is vrij beperkt, en verschillend van aard. Het is gedaan onder uiteenlopende groepen ME-patiënten: soms willekeurig gekozen patiënten of alleen patiënten met ernstige slaapproblemen; soms jongeren, meestal volwassenen. De resultaten zijn daardoor niet altijd goed te vergelijken. De laatste jaren is er een duidelijke toename van onderzoeken naar de biochemie van het slaapproces bij ME/CVS. In verschillende daarvan zijn de concentraties van enkele hormonen gemeten en soms ook gelijktijdig het verloop van de lichaamstemperatuur. Vaak werden er afwijkingen gevonden van het normale patroon. Een beknopt overzicht:
 Het slaapproces

Slapen is geen constant proces. De diepte van de slaap wisselt voortdurend; ongeveer een kwart van de tijd droomt men.

De slaap vertoont een bepaald patroon dat met een elektro-encephalogram (EEG) kan worden geregistreerd. Allerlei klachten blijken verband te houden met een afwijkend EEG.
Uit EEG's werd duidelijk dat de slaap is onder te verdelen in een aantal fasen (zie figuur 1). Tijdens de fase dat men droomt bewegen de ogen snel heen en weer: rapid eye movements (REM); de zogenaamde REM-slaap. De hersenactiviteit is dan vrij hoog, de polsslag en de bloeddruk neemt toe, de meeste spieren verslappen. De overige slaap wordt aangeduid met N(iet)REM-slaap. Meestal begint de slaap daarmee, de hersenactiviteit neemt dan geleidelijk af, de slaap wordt dieper.
Men onderscheidt binnen de NREM-slaap vier stadia: stadium 1 en 2 met vrij lichte slaap en stadium 3 en 4 met diepe slaap. Tijdens de NREM-slaap nemen de hartslag, de bloeddruk, de lichaamstemperatuur, de productie van cortisol (stresshormoon), de ademhalings- en stofwisselingssnelheid af, ze zijn het laagst tijdens de diepe slaap. Wel worden er dan eiwitten aangemaakt, waaronder het groeihormoon. De REM- en NREM-slaap wisselen elkaar af en duren samen ongeveer 90 minuten. Deze cyclus herhaalt zich bij de meeste mensen in de loop van de nacht vijf of zes keer, terwijl het patroon verandert: de REM-slaap duurt steeds langer, de diepe NREM-slaap duurt steeds korter en verdwijnt op den duur. De REM- en de diepe NREM-slaap zijn het belangrijkst: als één of beide ontbreekt krijg je allerlei klachten. Enkele jaren geleden toonde de Amerikaanse prof. R. Stickgold aan dat de aanmaak van eiwitten tijdens de diepe NREM-slaap nodig is voor processen die zich later in de nacht afspelen. Ook worden tijdens de diepe slaap indrukken van de voorafgaande dag gereactiveerd. In de daarop volgende uren worden ze geordend, en tijdens de laatste REM-slaap opgeslagen in het lange-termijn geheugen (*). Wetenschappers zijn het er nog niet over eens of, en in hoeverre, goede slaap belangrijk is voor alle lichaamsfuncties. Sommigen menen dat het lichaam zich uitsluitend door rust kan herstellen. Anderen denken dat ook dáár slaap voor nodig is, vooral voor herstel van het immuunsysteem.
Bronnen:
N.R. Carlson, Physiology of behaviour H5 (1995; 5e ed) Allyn & Bacon. *Volkskrant van 29 april 2000. 'Finale maakt de slaper slimmer'.

Hormonen
  • Bij veel ME-patiënten is een tekort aan groeihormoon aangetoond. Waarschijnlijk is dit een gevolg van een onvoldoende diepe slaap, maar het zou ook de oorzaak daarvan kunnen zijn (zie MEdium 2002-1, p. 15-19**).
  • Londense artsen ontdekten bij 44 volwassen ME-patiënten dat hun melatonine-gehalte veel hoger opliep dan dat van 17 gezonde mensen. Zij veronderstellen dat het immuunsysteem ontregeld raakt als het langdurig te sterk wordt gestimuleerd door een hoge melatonine-concentratie (*9).
  • De Utrechtse onderzoeksgroep van prof. C. Heijnen onderzocht het verloop van het melatoninegehalte tussen 's middags vijf en 's nachts twee uur). Daarbij werden van 13 jongeren met ME/CVS vergeleken met 15 gezonde jongeren. Bij beide groepen steeg het gehalte vanaf ongeveer negen uur 's avonds, maar bij de ME-patiënten het snelst. Vanaf middernacht verschilde de melatonine-concentratie tussen de twee groepen aanzienlijk. De onderzoeksgroep denkt dat er verband is tussen het niet uitgerust en verfrist wakker worden en het te hoge melatonine-gehalte van deze jonge patiënten (*10).
Uit de pas
  • Engelse onderzoekers toonden bij 20 ME-patiënten aan dat het normale 24-uurs ritme was verstoord: het verloop van hun lichaamstemperatuur en hun melatonine-productie was niet synchroon. Zij denken dat dit een gevolg kan zijn van slechte slaap of te weinig activiteit, of van beide (*12).
  • Australische onderzoekers toonden bij 62 ME-patiënten aan dat het verloop van het slaap-waakritme, de lichaamstemperatuur en de melatonine-productie niet goed samenvielen (*13).

 Biologische klok en melatonine

Allerlei processen in ons lichaam verlopen volgens een vast patroon, dat zich binnen een bepaalde tijd voltrekt en daarna opnieuw begint. Bij een aantal processen duurt dit ongeveer 24 uur. Bijvoorbeeld de schommeling van de lichaamstemperatuur, de productie van bepaalde hormonen en de slaap-waakcyclus. Waarschijnlijk is het belangrijk dat de ritmen van deze processen op een bepaalde manier samenvallen. Dit wordt geregeld door de nucleus suprachiasmaticus (NSC) - ook wel de 'biologische klok'- genoemd, een onderdeel van de hypothalamus. (De hypothalamus is een belangijk, in de hersenen gelegen regelcentrum; zie MEdium 2000-1, 14-17**). De NSC doet dit via het hormoon melatonine. Het wordt in de epifyse (pijnappelklier) gemaakt uit het aminozuur tryptofaan, met behulp van enzymen, en heeft een korte 'levensduur'. Opgelost in het bloed komt melatonine vanuit de epifyse via de NSC in andere lichaamsdelen terecht (zie figuur 2). In de loop van de avond neemt de melatonineproductie toe. De maximale concentratie wordt 's nachts tussen één en vijf uur bereikt en is dan 10 tot 15-maal hoger dan overdag (bij het ouder worden neemt dit af). Toename van de concentratie veroorzaakt geleidelijk slaap, en afname ontwaken. De NSC regelt dus via melatonine het slaap-waakritme. Mensen die zich enkele etmalen in een ruimte bevinden waar steeds helder licht brandt, hebben een slaap-waakcyclus van ongeveer 25 uur. Dat wijst erop dat de NSC zorgt voor een cyclus van die lengte, én dat de normale afwisseling van licht en donker dit corrigeert naar 24 uur. Ook die correctie blijkt te gaan via melatonine: licht dat op het netvlies valt wordt omgezet in een elektrisch signaal. Dat signaal wordt door de oogzenuwen naar de NSC geleid en vandaar, via het bovenste deel van het ruggenmerg, naar de epifyse. Daar remt het een enzym dat nodig is voor de omzetting van tryptofaan in melatonine. Als het donker wordt, vervalt dit remmende signaal en neemt de aanmaak van melatonine toe.
Bron:
N.R. Carlson, Physiology of behaviour H5 (1995; 5e ed) Allyn & Bacon.

  • Japanse onderzoekers constateerden bij 41 jonge ME-patiënten (10 - 19 jaar) verschillende slaapafwijkingen: DSPS (zie kader 'Slaapstoornissen'); te lang slapen (meer dan negen uur); een wisselende duur van de slaapcyclus en een onregelmatige slaap. De Japanners bepaalden het verloop van de inwendige lichaamstemperatuur en de aanmaak van cortisol bij de jonge patiënten, en bij negen gezonde jongeren. De ME-patiënten verschilden van de gezonde groep: hun cortisol-productie begon drie uur later en de concentratie ervan liep minder hoog op; hun temperatuur was 's nacht gemiddeld bijna een halve graad hoger (overdag was er geen verschil). Bij alle patiënten vielen het 24-uursritme van de cortisol-productie en de lichaamstemperatuur niet samen. (*5) Zowel de Engelse, de Australische als de Japanse onderzoekers denken dat het niet meer synchroon verlopen van bepaalde een aantal -symptomen bij ME/CVS zou kunnen veroorzaken.
MELATONINE ALS THERAPIE
In ziekenhuis 'Gelderse Vallei' te Ede wordt onder leiding van neuroloog M. Smits onderzoek gedaan naar het 'vertraagde slaapfase syndroom', DSPS (zie kader 'Slaapstoornissen'). Smits laatste publicatie (*8) gaat over een onderzoek onder 38 mensen met een vertraagd slaap-waakritme en chronische vermoeidheidsklachten . Op een achttal punten werden ze vergeleken met 43 DSPS-patiënten en 1063 gezonde mensen. In alle opzichten was de groep met vermoeidheidsklachten er slechter aan toe dan de gezonde mensen. In drie opzichten scoorden ze slechter dan de DSPS-groep, namelijk lichamelijk functioneren, vitaliteit/energie en algehele gezondheid. Nadat ze gemiddeld ruim drie maanden dagelijks 5 mg melatonine slikten, bleken de mensen met vermoeidheidsklachten vooruit te zijn gegaan en minder pijn te hebben.

Het artikel van Smits is op enkele belangrijke punten onduidelijk: - Voldeden de mensen met vermoeidheidsklachten aan de criteria voor ME/CVS? - Konden hun klachten uitsluitend verklaard worden door DSPS? - Gebruikte de DSPS-groep waarmee zij werden vergeleken melatonine? Het artikel vermeldt dat Smits in een eerder onderzoek had ontdekt dat tien mensen met de diagnose ME/CVS duidelijk vooruit waren gegaan door behandeling met melatonine. Volgens hem leden deze mensen echter niet aan ME/CVS, maar aan DSPS. Smits vermoedt overigens dat er verband is tussen ME/CVS en DSPS. ME/CVS begint vaak met een virusinfectie. Mogelijk is daardoor de zenuwverbinding tussen het netvlies en pijnappelklier beschadigd. Dat zou de melatonine-productie vertragen en daardoor ook het slaap-waakritme (zie figuur 2). Hij denkt dit, omdat veel mensen bij wie de zenuwbaan bovenin het ruggenmerg is beschadigd door een whiplash, ook lijden aan DSPS en baat hebben bij melatonine (*8). Enkele jaren geleden opende Smits een ME-poli waar hij ME-patiënten behandelt met melatonine. n 'Verpleegkunde Nieuws' van 23 april 2000 vertelt zijn assistente, Ria van Rooij, dat 40% van hen daardoor helemaal geneest. Het is niet duidelijk of dit alleen ME-patiënten met DSPS betrof (die bij nader inzien mogelijk DSPS-patiënten waren), of ook ME-patiënten met andere slaapklachten. De redactie van MEdium heeft overigens enkele negatieve berichten over deze ME-poli ontvangen, zoals bijvoorbeeld te lezen viel in 'Gouden bergen' in MEdium 2002-3, p 26.

 Slaapstoornissen

Bepaalde slaapafwijkingen zijn opzichzelfstaande aandoeningen. Deze stoornissen zijn te behandelen en daarom is het belangrijk ze te onderkennen. Bij ME-patiënten zijn er drie aangetoond (*5-8):
  • Slaapapnoe
    Kenmerkend daarvoor is dat tijdens de slaap de ademhaling herhaaldelijk een aantal seconden stokt. De hoeveelheid koolzuurgas in het bloed neemt dan toe, en dat leidt tot een signaal waardoor men wakker wordt en naar lucht hapt. Vaak is de oorzaak een vernauwing in de luchtwegen. Soms is het nodig die operatief te verhelpen. Apnoe kan worden bestreden door 's nachts een CPAP-masker (Continuous Positive Airway Pressure) te dragen. Apnoe-patiënten klagen vooral over energiegebrek, veel minder over slapeloosheid.
  • Narcolepsie
    Dit is een neurologische afwijking die met medicijnen te behandelen is. Narcolepsiepatiënten vallen overdag op de meest onmogelijke tijden en plaatsen een paar minuten in slaap. Daarnaast kan het voorkomen - meestal als gevolg van heftige emotie - dat hun spieren verslappen en ze in elkaar zakken (kataplexie). Hun slaap begint altijd met de REM-slaap in plaats van met het eerste stadium van de NREM-slaap, ook 's nachts. Deze patiënten dromen soms als ze nog, of nét wakker zijn. Ze klagen vooral over energiegebrek.
  • Vertraagde slaapfase syndroom ofwel DSPS (Eng: Delayed Sleep Phase Syndrome)
    Hierbij is het slaap-waakritme permanent een aantal uren vertraagd ten opzichte van het normale ritme. Door een nog onbekende oorzaak komt de melatonine-productie te laat op gang. DSPS-patiënten slapen meestal goed, áls ze eenmaal in slaap zijn gevallen. Maar wanneer ze op een 'normale' tijd moeten opstaan krijgen ze chronisch slaapgebrek. DSPS kan worden behandeld met melatonine. Als je dit inneemt vijf uur voordat je eigen melatonineproductie op gang komt, krijg je eerder slaap.
    Het slaap-waakritme kan ook worden genormaliseerd met lichttherapie: 's morgens moet er dan fel licht op het netvlies vallen en 's avonds zo min mogelijk. Een derde mogelijkheid is chronotherapie: elke nacht drie uur later naar bed gaan tot de gewenste inslaaptijd is bereikt. Voor een blijvend effect moet die tijd daarna heel stipt worden aangehouden.
Bronnen:
N.R. Carlson, Physiology of behaviour H.5 (1995; 5e ed) Allyn & Bacon. M.G. Smits et al. Het synchroniseren van de biologische klok. Ned Tijdschr Geneesk (1996) 140/28:1429-31.
Bijwerkingen van melatonine
Een ME-patiënt die ook lijdt aan DSPS is bioloog Paulien Floor. Zij deed mee aan het onderzoek van Smits en ging erg achteruit door het gebruik van melatonine. Via een oproep in MEdium kwam ze erachter dat zij bepaald niet de enige was. Daarom vroeg ze de Wetenschapswinkel Geneesmiddelen in Groningen onderzoek te doen naar de (bij)werkingen van melatonine (*14). De Wetenschapswinkel deed een literatuurstudie en hield een enquête onder 45 gebruikers van melatonine. Veertien van hen hadden ME/CVS, fibromyalgie of DSPS, negentien een combinatie van deze aandoeningen en twaalf leden aan iets anders. Van de 45 deelnemers kregen er 31 last van bijwerkingen. Tien van hen zelfs zodanig dat hun gezondheid door melatonine duidelijk is verslechterd; daarom staakten ze het gebruik.
Tien anderen deden dat omdat ze geen of weinig effect merkten. Relatief veel allergische mensen reageerden slecht op melatonine. Het positieve effect van melatonine was - niet verwonderlijk - het grootst bij de deelnemers die DSPS hadden.

Met dank aan Paulien Floor.

Belangrijkste bronnen:
Dit rapport kost € 7,50 en kan worden besteld bij: Rijks Universiteit Groningen, Wetenschapswinkel geneesmiddelen, A. Deusinglaan 1, 9713 AV Groningen. Fax: 050-563 2772. E-mail: wewi@farm.rug.nl

Terug naar boven

'Een omstreden 'wondermiddel' '


Bron : Gezondheidsnieuws, blad voor natuurgeneeswijze, voeding en lichaamsverzorging
Datum: November 2001

Door Toine de Graaf


Volgens sommige bronnen helpt melatonine tegen slaapproblemen, jetlag, hartfalen, kanker en veroudering. Maar er zijn ook onderzoekers die de brede werkzaamheid van de stof in twijfel trekken. Een ding lijkt zeker: melatonine is niet onomstreden.

Dr. Emar Vogelaar, directeur van Vital Cell Life in Bunnik, heeft minstens 1 keer buikpijn gekregen van melatonine. 'Het was in april 1997. Ik was zelf in Amerika om een praatje te houden op een congres, toen de Inspectie voor de Gezondheidszorg onaangekondigd binnenviel en de voorraad melatonine-preparaten in beslag nam. We hebben er nooit iets van terug gezien. Toch een schadepost van tienduizenden guldens.'

Niet dat er iets mankeerde aan de melatonine van Vital Cell Life. 'De Inspectie staat de vrije verkoop van tabletjes tot 0,1 mg toe en beschouwt dit als een 'voedingssupplement'. Maar sinds 1996 ziet de Inspectie hogere doseringen als een geneesmiddel. En wij verkochten doseringen tot 10 mg, sinds het begin van de jaren negentig. De zaak is onder de rechter. Wij bestrijden dat het gaat om een geneesmiddel. Het wachten is op het hoger beroep.'

De verkoop van melatonine heeft niet alleen in Nederland, maar wereldwijd soapachtige vormen aangenomen. In sommige landen is het vrij verkrijgbaar, zoals in de VS waar de consument kan kiezen uit diverse doseringen. 'Ook in Zuid-Zwitserland en Italie kan iedereen het kopen', weet Vogelaar. 'Zelfs in de supermarkt.' Maar in Belgie, Groot-Brittannie en Duitsland is het niet vrij verkrijgbaar. 'In ons land is vrije verkoop toegestaan tot 0,1 mg. Daarnaast mag elke apotheker het 'magistraal' bereiden in de gewenste dosering. Dit betekent dat de apotheker het mag maken als een arts een recept schrijft.' In afwachting van het hoger beroep, gaat Vital Cell Life gewoon door met het verkopen van doseringen tot 10 mg. 'Apothekers en drogisterijen bestellen het. En ook particulieren kopen het bij ons.'

Als middel tegen een jetlag?
Volgens Vogelaar, die van 1997 tot 2001 voorzitter was van de Maatschappij tot Bevordering van de Orthomoleculaire Geneeskunde (MBOG), is melatonine een veilig voedingssupplement. 'Onderzoekers kunnen de toxiciteit niet op de klassieke manier vaststellen. Als je proefdieren inspuit met melatonine om een 'LD-50' vast te stellen, dus de dosis waarbij de helft van de proefdieren overlijdt, lukt dat niet. Dat is illustratief voor de veiligheid van melatonine.' Bovendien is melatonine een lichaamseigen stof, een hormoon dat wordt aangemaakt door de pijnappelklier.

Melatonine is pas bekend sinds 1958 toen de Amerikaanse dermatoloog Aaron Lerner het hormoon identificeerde (N-acetyl-5-methoxytryptamine). De wereldwijde 'melatonine-hype' kwam op gang in de jaren negentig, na een publicatie van een onderzoek uitgevoerd aan het Massachusetts Institute of Technology. Melatonine bleek de slaap al te bevorderen in een dosis van 0,1 mg. Grote Amerikaanse kranten pakten het nieuws op en tienduizenden mensen met slaapproblemen stortten zich op het middel. In de jaren daarna volgden de publicaties elkaar snel op en namen de gezondheidsclaims toe: melatonine als remedie tegen een jetlag, als krachtige anti-oxidant, als middel met een cholesterol- en bloeddrukverlagend effect, om kanker te voorkomen en kankertherapieen te versterken. Ook bij chronische hoofdpijn, migraine of een winterdepressie zou melatonine verlichting kunnen brengen.

Maar er komen ook onderzoekers die de brede werking bestrijden, of wijzen op een gebrek aan overtuigend bewijs. Volgens het grootste dubbelblind, gecontroleerde onderzoek tot dusver bijvoorbeeld heeft melatonine juist geen effect op jetlag symptomen als slaperigheid overdag, traag reageren en loomheid.

Net een schakelaar
Het inslaap-effect is echter nog steeds boven elke twijfel verheven. Vogelaar: 'Melatonine bevordert het inslapen onder 'slaapvriendelijke' omstandigheden, dus dat je in bed ligt, in een rustige, donkere kamer die niet te koud is. Maar het werkt niet bij iedereen. Het werkt vooral bij mensen die een laag melatonine-gehalte hebben.' Uw melatonine-spiegel kan door een gespecialiseerd laboratorium worden bepaald. 'Dat onderzoek kan elke huisarts aanvragen. Met drie of vier speekselmonsters, die je verspreid over de dag afneemt, kan een laboratorium bepalen hoe de spiegel verloopt. Wanneer de test uitwijst dat je geen melatonine-tekort hebt, is dus ook geen melatonine-supplement nodig om goed te slapen.'

Een algemeen doseringsadvies is niet te geven bij in- slaapproblemen. Vogelaar: 'Ieder mens is anders en heeft baat bij een andere dosering. Melatonine is bovendien een merkwaardige stof: het heeft een aan/uit effect, zoals een schakelaar. Boven een bepaalde dosering werkt het, en daaronder doet het weinig of niets. De ene persoon ondervindt al een effect bij 0,2 of 0,3 mg en een ander melatonine pas bij 2 of 3 mg.' De veiligste manier is te starten met de laagste dosis (0,1 mg) en deze geleidelijk te verhogen tot een effect merkbaar is, liefst onder begeleiding van een arts. Als de werkzame dosis eenmaal is vastgesteld, heeft verdere verhoging van de dosis nauwelijks zin. Vogelaar: 'Want dat zal weinig tot niets veranderen aan het totale effect.'

Is het veilig bij langdurig gebruik?
Over de effecten van langdurig melatoninegebruik is weinig bekend, omdat het middel pas een jaar of zeven op grote schaal wordt geslikt. 'Het grootste experiment in de wereld is het Amerikaanse experiment: daar slikken tientallen miljoenen mensen al jaren melatonine.' Toch is niet iedereen gerust op de absolute veiligheid ervan. Vooral hogere doseringen staan ter discussie. Een uitgebreide proef met 1400 vrouwen die langer dan vier jaar hoge doseringen melatonine slikten, leverde weinig aanwijzingen op voor bijwerkingen. Maar andere onderzoekers wijzen op het risico van slapeloosheid, nachtmerries, verwardheid en hoofdpijn na hoge doses. Behalve de dosis is ook het tijdstip van inname van belang: neem een preparaat met melatonine nooit overdag in, tenzij uw arts dit adviseert. Een hogere melatoninespiegel overdag zou de biologische klok kunnen verstoren. Bovendien kan uw reactiesnelheid afnemen.

Vogelaar: 'Voor alles wat je eet en drinkt, kun je overgevoelig zijn. Alles kan een bijwerking hebben, dus ook melatonine.' Toch lijkt melatonine gunstig af te steken bij een beruchte groep slaapmiddelen: de zogenaamde 'benzodiazepinen'. Benzodiazepinen worden vanaf het begin van de jaren zestig voorgeschreven tegen onrust, angst en slaapproblemen. Bekende merknamen zijn Valium, Librium, Seresta, Temesta, Mogadon, Dalmadorm, Normison en Rohypnol. Benzodiazepinen behoren niet alleen tot de meest voorgeschreven geneesmiddelen ter wereld, maar ook tot de meest verslavende. Als u wilt stoppen met het gebruik ervan moet u rekening houden met ernstige ontwenningsverschijnselen. Daarnaast zijn tal van bijwerkingen bekend, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, duizeligheid en geheugenverlies. 'Melatonine heeft minder bijwerkingen en is niet verslavend', stelt Vogelaar. Als u het gebruik van benzodiazepinen wilt afbouwen, kan een dagelijks melatoninesupplement van 2 mg daar uitstekend bij helpen. Zo blijkt uit recent onderzoek.

Melatonine en voeding
Als u niet goed inslaapt, kunt u een uur voor het slapengaan nog iets eten:
veel voedingsmiddelen bevatten een kleine hoeveelheid melatonine. De top-7 wordt gevormd door haver, zoete mais, rijst, gember, tomaten, bananen en gerst. Het effect van een rijstwafel met gemberjam, of van een kop tomatensoep met rijst, kunt u versterken door deze tussendoortjes te combineren met tryptofaanrijke voeding. De pijnappelklier zet namelijk eerst het aminozuur tryptofaan om in serotonine en vervolgens in melatonine.

Enkele voedingsmiddelen met relatief veel tryptofaan zijn:
(volkoren) pasta en brood, tropische vruchten, zoals ananas, mango en cocos. Ook spirulina-zeewier, sojabonen, kwark, kippelever, kip en kalkoen bevatten veel tryptofaan, maar deze voedingsmiddelen bevatten te veel eiwitten. Het gaat juist om koolhydraten -die worden in de hersenen omgezet in serotine. Spirulina kunt u 's avonds beter niet innemen. Dit maakt wakker. Bedenk: een warm tussendoortje wordt gemakkelijker verteerd dan een koude snack. Dit verklaart waarom een glas warme melk met honing wel slaperig maakt en een ijsje niet.

Verkrijgbaarheid
Doseringen tot 0,1 mg melatonine zijn in Nederland vrij verkrijgbaar als voedingssupplement. Apothekers mogen hogere doseringen bereiden wanneer u een recept van een arts kan overleggen. Vital Cell Life in Bunnik verkoopt doseringen van 0,1 mg tot 10 mg zonder doktersrecept, in afwachting van het hoger beroep in de rechtzaak. Ook via apothekers en drogisterijen zijn deze producten vrij verkrijgbaar. Soms zit een lage dosis verwerkt in een slaapmiddel met een bredere samenstelling. Een voorbeeld is UltraSnooze, dat naast 0,1 mg melatonine ook Valeriaanwortel-, Passiflora- en Hop-bel-extract bevat. De bijsluiter maant tot voorzichtigheid, omdat er over langdurig gebruik van melatonine weinig bekend is en adviseert de dagelijkse tablet niet langer dan vier weken achtereen te slikken.

Synthetisch of natuurlijk
Voor de kwaliteit van melatonine moet de gebruiker vooral vertrouwen op de fabrikant. In de VS en Duitsland werd in de jaren tachtig L-tryptofaan gepromoot als een 'natuurlijke slaapbevorderaar'. Door een productiefout ontstond een levensgevaarlijke verontreiniging, die tientallen mensen het leven kostte. Meer dan 1500 mensen kregen een invaliderende spierziekte. Ook melatonine is een synthetisch product dat wordt vervaardigd met farmaceutische technieken, ondanks het 'natuurlijke' aura. Theoretisch gezien, zouden fabrikanten natuurlijke melatonine kunnen winnen uit de pijnappelkier van bijvoorbeeld schapen, of uit algen. Maar hiervoor zouden erg veel schapen of algen nodig zijn. Vogelaar: 'Daarom wordt melatonine over het algemeen synthetisch geproduceerd. Net zoals meestal bij vitamine C wordt gedaan.'

Er zijn enkele producten op de markt met natuurlijk melatonine. Een voorbeeld hiervan is Melatomatine, dat volgens informatie van de producent ongeveer 0,1 mg melatonine bevat die is gewonnen uit tomaten.

Niet voor iedereen
De Amerikaanse neuro-endocrinoloog Russel J. Reiter schreef samen met medisch journalist Jo Robinson het boek Melatonin (1995). Een jaar later verscheen een Nederlandse vertaling (Langer jong en gezond blijven met Melatonine), die inmiddels is uitverkocht. Dit boek, dat nog wel in bibliotheken is te vinden, geeft veel informatie over het onderzoek naar melatonine. Toch schrijven Reiter & Robinson dat we nog 'heel veel over melatonine moeten leren, zoals welke doses voor welke toepassing het best zijn. Volgens de auteurs kunt u beter geen melatonine gebruiken als u:
- steroide middelen gebruikt zoals cortisol en dexamethason. Melatonine zou de werking van deze medicijnen teniet kunnen doen.
- in verwachting wilt raken. Doses van meer dan 10 mg kunnen bij sommige vrouwen de eisprong verhinderen.
- zwanger bent. Melatonine is niet getest op zwangere vrouwen. De risico's zijn daarom onbekend.
- borstvoeding geeft. Kleine hoeveelheden melatonine worden via de moedermelk doorgegeven.
- psychiatrische patient bent. Het overdag toedienen van hoge doses melatonine kan de symptomen verergeren.
- ernstige allergieen of auto-immuunziekten hebt zoals reumatoide artritis.

Melatonine stimuleert het immuunsysteem en zou een allergische reactie of een auto-immuunreactie kunnen verergeren. Ook kinderen kunt u beter geen melatonine geven. De meeste kinderen hebben van nature een hoge melatoninespiegel.


Paulien Floor: 'Ik ben alleen maar achteruitgegaan'
Mensen met ME/CVS worden niet genoemd bij de groepen die beter geen melatonine kunnen gebruiken. Toch kan dr. Vogelaar zich voorstellen dat melatonine juist bij deze mensen problemen geeft. 'Bij hen is de biochemie in het lichaam zo ontregeld, dat je heel voorzichtig moet zijn. Een goede analyse van de oorzaken van de verstoring lijkt mij veel zinvoller dan het zomaar geven van melatonine.' Dit is ook de ervaring van Paulien Floor (28) uit Wageningen, die zelf ME/CVS heeft. In de zomer van 1999 gebruikte ze zes weken lang dagelijks 5 mg melatonine. 'Maar in die periode is mijn gezondheid alleen maar achteruitgegaan. Nu, twee jaar later, ben ik nog steeds niet terug op mijn oude niveau.'

Paulien slikte melatonine in het kader van een wetenschappelijk onderzoek naar de effecten op het Delayed Sleep Phase Syndrome (DSPS). In gewoon Nederlands: syndroom van de vertraagde slaapfase. Paulien: 'Nogal wat mensen met ME/CVS hebben DSPS, een slaapstoornis waardoor ze pas in de loop van de nacht in slaap kunnen komen. Daardoor moeten ze overdag eigenlijk doorslapen. Bij deze mensen is de biologische klok verstoord, doordat de eigen melatonineproductie te laat op gang komt.'

Individuele verschillen
Op de afdeling neurologie van Ziekenhuis Gelderse Vallei in Ede vindt al enkele jaren onderzoek plaats naar de invloed van melatonine op DSPS. De eerste voorzichtige resultaten wijzen uit dat veertig procent van de patienten verbetert. Maar Paulien behoort juist tot de groep mensen die niet is opgeknapt. 'De reacties zijn heel verschillend. Een groot deel van de mensen met ME/CVS en DSPS heeft baat bij 5 mg melatonine per dag en slaapt beter. Anderen ervaren bijwerkingen als ze 5 mg gebruiken, maar doen het goed op een lagere dosis. Maar er zijn ook mensen die een jaar na dat ze gestopt zijn de bijwerkingen nog niet te boven zijn. Ik ken zelfs iemand die slechts zes dagen 5 mg heeft gebruikt en er maandenlang slecht aan toe geweest.'

Zelf kon ze tot het melatonine-onderzoek redelijk uit de voeten. 'Op een goede dag kon ik 25 kilometer fietsen en drie uur winkelen. Ik tuinierde tien uur per week. Ik had vooral die slaapstoornis en concentratiestoornissen. Verder was ik lichamelijk nog behoorlijk goed.'

Vanaf het moment dat Paulien melatonine ging gebruiken, verslechterde haar gezondheid. 'Ik verwachtte enorm veel van de behandeling: de neuroloog had er heel veel vertrouwen in. Maar op mijn slaap- en waakritme had het vrijwel geen effect. De ME-symptomen verergerden, vooral de spierzwakte. Na zes weken ben ik afgehaakt. Achteraf heb ik spijt dat ik niet eerder met het onderzoek ben gestopt.' Ook toen ze niet meer slikte, bleef Pauliens gezondheid achteruitgaan. 'Ik was snel uitgeput. Op gegeven moment kon ik nog maar een half uur per dag rechtopzitten. Ook nu ben ik nog niet de oude. Op een goede dag kan ik een stuk fietsen. Ik werk ook weer in de tuin, maar niet zoals voorheen.'

'Wees verdacht op bijwerkingen'
De afgelopen tijd heeft Paulien, die bioloog is, zich verdiept in de achtergronden van melatonine. Ze hoort inmiddels tot de sceptici. 'Het is onnatuurlijk om het in te nemen. Zelf maak je melatonine uit het aminozuur tryptofaan. Dat is de natuurlijke weg. Als u het toch wilt proberen, begin dan met een lage dosis. Bijvoorbeeld 0,1 mg, of hooguit 1 mg. En wees verdacht op bijwerkingen. Mensen kunnen er heel verschillend op reageren. De een slaapt veel beter, terwijl een ander juist helemaal niet meer kan slapen.'

Paulien onderkent dat er meer mensen zijn met positieve dan met negatieve ervaringen. 'Maar mensen die het slecht bekomen is, hoor je nauwelijks. Ik ken diverse mensen met ME/CVS die nooit meer melatonine willen proberen. Maar ze denken vaak dat ze de enige zijn, dus vergeten het verder. Als je gaat graven, zoals ik heb gedaan, komen heel veel slechte ervaringen boven water.' Inmiddels heeft Paulien Floor een onderzoeksvraag ingediend bij de Wetenschapswinkel geneesmiddelen van de Rijskuniversiteit Groningen. De bedoeling is dat een onderzoek naar de bijwerkingen van melatonine binnen enkele maanden van start gaat. Hiervoor zullen (negatieve) ervaringen van gebruikers worden geinventariseerd.

Co van der Vlies
Co van der Vlies (72) uit Schoorl kampte jarenlang met inslaapproblemen. 'De ene keer lag ik langer wakker dan de ander keer, maar soms werd het 01.00 uur of zelfs vier uur in de ochtend.' Via de huisarts kreeg ze slaapmiddelen, maar de bijwerkingen vielen haar zwaar. 'Ik slikte die alleen als ik een paar nachten achtereen slecht had geslapen. En nooit lang achtereen, want dan voelde ik me overdag niet lekker. Ik werd er echt duf van.'

Enkele jaren terug las Co in de Alkmaarse Courant een stukje over melatonine. Ze kocht bij een drogist een potje met pilletjes van 3 mg en probeerde die uit. 'Ik merkte niet meteen een effect. Het duurde een paar weken. Maar toen was mijn inslaapprobeem ook helemaal over.'

Co nam elke dag melatonine, voor het naar bed gaan. Totdat de overheid de vrije verkoop beteugelde. 'Toen kon ik het niet meer kopen.' Meteen keerden de slaapproblemen terug. 'Ik viel weer terug op de Nitrazepam. Niet frequent, maar zo nu en dan omdat ik bang was voor bijwerkingen.'

Twee jaar lang bleef melatonine onbereikbaar. Een half jaar geleden vond ze echter een drogist die het gewoon verkoopt. 'Hij importeert het uit het buitenland, ook weer 3 mg. Binnen twee weken sliep ik weer heerlijk. Ik ben echt ontzettend blij dat ik het nu weer kan kopen. Ik vind het raar dat melatonine zo moeilijk verkrijgbaar is. Een middel als cinnarizine, dat je kunt gebruiken bij duizeligheid en zeeziekte, kun je zo kopen. Maar dat is beslist schadelijker dan melatonine. Bovendien voorkomt melatonine dat mensen verslaafd raken aan reguliere slaapmiddelen.'


Terug naar boven




terug naar de homepagina van ME-zelf, praktijk voor natuurgeneeskunde


trefwoorden:
orthomoleculair therapeut, Wageningen, Gelderland, ME-zelf, mezelf, Paulien Floor, P. Floor, coaching bij genezingsprocessen, ME, CVS, DSPS, MCS, biologische klok, slaap-waak ritme, donker-licht, daglicht, lichttherapie, lampen, zonlicht, neurotransmitter, hersenhormoon, inslaapprobleem, post viraal syndroom, allergie, burn-out, immuunsysteem, melatonine heeft invloed op verhouding T-helper en suppressor cellen, slaappillen, oxazepam, diazepam, benzodiazepines, benzo's, afbouwen, hulp bij afbouwschema's, aftakeling, gezondheidsprobleem, Marcel Smits, Ria van Rooij, Veenendaal, ME-poli, verpleegkundige, winterdepressie, winter blues, winterblues, seisoensgebonden depressie, SAD, Seasonal affective disorder is een andere benaming voor het delayed sleepphase syndrome of niet? Wie heeft waar baat bij? syndroom van vertraagde slaap-waak fase slaapwaakfase, slaaparchitectuur, slaapopbouw, slaapfases, verstandelijk gehandicapten, ME-patient, CVS patienten, genezingsproces, candida, therapie, ervaringsdeskundige, voedingstherapie, melatonine en slecht inslapen, Liberty Health care 0,1 mg melatonine is een ander product dan melatomatine, gezien bij life and coocking bij RTL op TV afgelopen maandag, praktijk, beinvloed de gezondheid, voorzichtig met gebruiken, waarschuwing, bijwerking, bijwerkingen, disclaimer, ervaringsverhalen met melatonine gebruik, ervaringen, voeding die melatonine bevat is niet relevant, natuurgeneeswijze, fytotherapie, nachtdienst, werking van melatonine tegen jetlag, orthomoleculaire geneeskunde, kruidengeneeskunde, nutrienten, nachtploeg / ploegendienst draaien en symptomen of klachten krijgen, afwisselende wisselende werktijden, voedingssupplementen, kruiden, vitaminen, mineralen, aminozuren, vrije radicalen, chronische pijn en pijnklachten, HPU therapeut, Myalgische Enchephalomyelitis, myalgische enchefalomyelitis, myalgische enchefalopathie, myalgische enchephalopathie, ziekte van pfeiffer, EBV, vermoeidheidssyndroom, vermoeidheid, fibromyalgie, hypothyroidie, vertraagde schildklierwerking, hypothyreoidie, thyroiditis, natuurgeneeswijze, natuurgeneeskunde, alternatieve geneeskunde, alternatieve geneeswijze, slaapstoornis, natuurgeneeskundig therapeut.